©Türkiye Arkeolojik Yerleşmeleri - TAY Projesi


Halikarnassos

Çizimler için tıklayın...

maps

Fotoğraflar için tıklayın...

Halikarnassos
Türü:
Dağınık Buluntu Yeri
Rakım:
m
Bölge:
Ege
İl:
Muğla
İlçe:
Bodrum
Köy:
Merkez
Araştırma Yöntemi:
Kazı
Dönem:
Hellenistik Klasik Arkaik Roma

     


Yeri: Muğla İli; Bodrum İlçesi'nde yer alır. Modern yerleşme; antik kentin üzerine kurulmuştur.
Konumu ve Çevresel Özellikleri: Bir kıyı kenti olan Halikarnassos'un kuzeyi yüksek tepelerle çevrilidir. Kentin doğusunda bir boğaz yer alır [Pedersen 1994:15].
Tarihçe: Herodotos ve Strabon'a göre Halikarnassos; Peloponnessos'un doğusundaki Troizen'den gelen Anthes önderliğindeki kolonistler tarafından kurulan bir Dor yerleşmesidir [Herodotos 7; 99; Strabon 14; 2; 16]. Söylenceye göre kent; MÖ 1194-1184 yıllarında kurulmuştur [Bean 2000:95; 109]. Strabon; Atina'nın son kralı Kodros'un ölümünden sonra Knidos ve Halikarnassos'un henüz kurulmamış olduğunu belirtir. Bu da MÖ 11. yüzyılın son çeyreğine karşılık gelmektedir. Sonuç olarak kentin kuruluş tarihinin MÖ 1000 yılı sonrasına rastladığı sanılır [Bean 2000:95-96]. Kent; Dor Heksapolisi'nin üyesidir. Sonradan üyelikten çıkarılması olasılıkla giderek artan İon etkisinden kaynaklanmıştır. MÖ 5. yüzyılda gelişmeye başladığında bir İon kenti görünümündedir. Dor lehçesi pek kullanılmaz. Herodotos; amcası Panyasis gibi yazılarını İon lehçesinde yazmıştır [Bean 2000:96]. Persler MÖ 546 yılından itibaren Batı Anadolu'yu; dolayısıyla da Halikarnassos'u ele geçirir. MÖ 5. yüzyılın ilk yarısında yapılan Pers Savaşları sırasında Halikarnassos'un başında Artemisia adlı bir kraliçe vardır. Kraliçenin babası Karialı Lygdamis; annesi ise Giritli'dir. Artemisia'nın; Persler'in bozguna uğradığı deniz savaşında Pers Kralı Kserkses'in gözüne girdiği Herodotos tarafından anlatılmaktadır [Herodotos 7; 99; Bean 2000:96-97]. Kent daha sonra Attika-Delos Deniz Birliği'ne üye olmuş ve bir talent ile bir talentin üçte ikisi kadar vergi vermiştir. Bu da kentin o zamanlar mütevazi bir düzeyde gelişmiş olduğunu gösterir. II. Lygdamis'in Halikarnassos üzerindeki baskıcı idaresi sonradan azalmış; ancak ele geçen bir yazıta göre tiranın gücü tamamen bitmemiştir [Bean 2000:97]. Yazıtın; Lygdamis; Halikarnassoslular ve Salmakitler Meclisi tarafından yayımlandığı anlaşılmaktadır. Salamis Deniz Savaşı'ndan sonra Pers kontrolü zayıflayınca; bir çeşit demokrasi uygulanmaya çalışılmışsa da yazıttan anlaşıldığı üzere son söz yine tirana ait olmuştur. Salmakis'in tam anlamıyla ne olduğu bilinmemektedir. Bir burun; bir çeşme ya da bir kent ismi olabilir. Bir olasılıkla Bodrum Limanı'nın batı kıyısında konumlandığı düşünülmüştür. Büyük bir ihtimalle Salmakis; meclisin sınırlı ölçüde bağımsızlık tanıdığı bir çeşit varoştur. Halikarnassos'taki bir çeşme hakkında yayılan söylenceler bir dereceye kadar gerçeklik payını yansıtmaktadır [Bean 2000:98]. Buna göre çeşme suyunun güzelliği sayesinde kolonist Yunanlar'la; kentin asıl yerlisi Karialılar beraber yaşamaya başlamıştır. MÖ 5. yüzyıla ait yazıtlarda yüzlerce Halikarnassoslu'nun ismine rastlanmış; bunların içinde Hellen ve Karia isimlerinin hemen hemen aynı sayıda olduğu ve hatta aynı aile içinde her iki halktan isimler bulunduğu tespit edilmiştir. Örneğin Herodotos'un babasının ismi Lykses; bir Karia ismidir [Bean 2000:98-99]. Kent; MÖ 4. yüzyılda tekrar Persler'in egemenliği altına girer. Bir satrap tarafından yönetilir. İlk satrap Hekatomnos'tur. Maussollos satrap olunca; başkenti Mylasa'dan Halikarnassos'a taşır ve kent büyümeye başlar. Civardaki sekiz Leleg kentinde oturan halkı; zorla Halikarnassos'a getirtir [Bean 2000:99]. Synoikismos'un olası tarihi MÖ 367-366 yıllarıdır. MÖ 353'te Mausolos'un ölümünden sonra yerine eşi ve aynı zamanda kızkardeşi olan II. Artemisia geçer. Kocasının anısına Maussolleion'u yaptırır. Artemisia'nın tüm Karia'yı yönetmesini hakaret olarak gören Rhodoslular bir donanmayla Halikarnassos'a saldırırlar. Artemisia'nın kurnazca taktiği sayesinde gemilerini kaptıran Rhodoslu askerler Halikarnassos'un agorasını yağmalamakla yetinir. Artemisia ise ele geçirdiği Rhodos gemileriyle Rhodos Kenti'ne kolaylıkla girer ve kenti ele geçirir. Zaferin anısına da Rhodos'ta heykelini diktirir [Bean 2000:101]. MÖ 350'de Artemisia'nın ölümü üzerine; yerine kardeşleri geçer. Bunlardan Piksadaros; Pers satrabı Orontobates ile yönetimi paylaşır. Piksadaros'un ardından Orontobates MÖ 334'te İskender'in bölgeyi ele geçirişine kadar yönetimde kalır [Bean 2000:101-102]. İskender'in bölgeyi işgalinden sonra Ada; başa gelir [Bean 2000:102]. İskender'in ölümüyle Halikarnassos kısa bir süre özgür kalmış fakat sonra II. Ptolemaios'un egemenliğine girmiştir. II. Ptolemaios burada Apollon adına bir stoa yaptırmıştır. III. Antiokhos'un; MÖ 196'da kenti almak isteği Rhodoslular'ın müdahele etmesiyle başarısız olur. MÖ 190'da Romalılar; Antiokhos'u yenilgiye uğratınca Halikarnassos özgürlüğünü kazanır. MÖ 80'de Verres'in; kenti yağmaladığı bilinmektedir [Bean 2000:103]. Caesar'ın katilleriyle II. Triumvirler arasındaki mücadele sırasında Cassius'un; Myndos'u karargah olarak seçmesi yüzünden Halikarnassos oldukça sıkıntı çekmiştir. Herodotos'tan başka; şair Herakleitos ve tarihçi Dionysios da Halikarnassoslu'dur [Bean 2000:103].
Araştırma ve Kazı: 1826'da Laborde; 1835'de Texier tarafından ziyaret edilen kentte; Newton 1856 yılında Mausoleion'u kazmaya başlamıştır. Bulunan heykeller bugün British Museum'da sergilenmektedir. 1881'de Petersen ve Luschan kentte incelemelerde bulunmuştur [Madran 1989:228-233]. 1990 yılında Bodrum Sualtı Arkeoloji Müzesi ile Odense Universitesi'nin ortaklaşa başlattıkları kazılar Pedersen tarafından yürtülmektedir. Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından hazırlanmış tescilli arkeolojik sit alanları listesinde yer almaktadır.
Tabakalanma:
Buluntular:
Kalıntılar: Sürekli yerleşim devam ettiğinden günümüze pek az kalıntı erişmiştir. Maussollos döneminde önce kent planının düzensiz olduğu tahmin edilir [Vitruvius 8; 11]. Maussollos zamanında kent ortogonal bir planda yeniden düzenlenmiş ve önemli yapılar inşa edilmiştir. Örneğin Maussollos'un sarayının Aziz Peter Kalesi'nin bulunduğu yarımadada olabileceği öne sürülmektedir. Gizli bir limanı olduğu düşünülür [Jeppesen 2002:8; Pedersen 1994:15]. Yazılı kaynaklarda [Plinius 36; 5; 47] bahsi geçen sarayın inşasında çeşitli cinslerde mermer kullanıldığı belirtilmektedir. Günümüze hiçbir kalıntı ulaşmamıştır [Bean 2000:99; 105]. 2004 sezonu bugüne dek ortaya çıkarılan buluntuların incelenmesine ve Mausolos'un sarayının bulunduğu yerin araştırılmasına ayrılmıştır. Sarayın, kalenin altında, yarımadanın kuzey ve batı yamaçlarında bulunduğu anlaşılmaktadır. Ekip, büyük bir terasla (11x13 m) ilişkilendirilmiş merdivenler ortaya çıkarmıştır; terasın temelleri yeşil andezit kesme taş bloklarla, Haçlı şapelinin altında bulunan Mausolos dönemi surlarıyla benzer bir teknikle inşa edilmiştir. Merdivenler büyük olasılıkla bir gemi barınağı bulunan ve Mausolos'un gizli limanlarından biri olarak tanımlanabilecek küçük bir koya ulaşıyordu [http://cat.une.edu.au/page/halikarnassos; 16.11.2009, 10:51]. Kentte; Maussollos zamanında uygulanan ızgara plandaki her bir birimin 36.4x54.6 m ölçülerinde olduğu saptanmıştır. Kent planlamacılığı açısından komşuları Priene; Rhodos; Kos ve Knidos ile kıyaslanmaktadır. Ayrıca kralın sarayı ve krala ait mezar gibi unsurlar açısından; İskender'in; Mısır'da kurduğu İskenderiye Kenti ile birtakım benzerlikler barındırdığı düşünülmüştür [Pedersen 1994:14]. Liman: Su altında limana ait duvar kalıntıları görülmektedir [Bean 2000:106]. Sur: Maussollos zamanında inşa edilen sur; stratejik nedenlerle kent dışındaki bazı tepeleri de içine aldığı için bir hayli büyüktür. Bazı araştırmacılara göre yaklaşık 4.8-5.6 km [Bean 2000:99]; diğerlerine göre [Çalışlar 1999:44] ise 6.5-7 km uzunluğundadır. Duvar kalıntıları; Myndos Kapısı'nın batısına kadar izlenebilmektedir. Bazı kısımlarında düzenli bir şekilde yerleştirilmiş kesme taş bloklar görülürken; bazı bölümler kaba işçilikle çokgen teknikte inşa edilmiştir. Batıda Myndos Kapısı; doğuda Mylasa kapısı ile giriş sağlanmıştır. Mylasa Kapısı'na boğazdan bir köprü ile ulaşmak mümkündür [Pedersen 1994:15]. Cadde: Izgara planındaki kente düz ve geniş cadddeler hakimdir. Ana caddenin doğu-batı doğrultusunda ve yaklaşık 15 m genişlikte olduğu sanılmaktadır. Bugünkü Turgutreis Caddesi olasılıkla antik caddenin üzerine rastlar [Pedersen 1994:15; Çalışlar 1999:59]. Agora: Kentin ortasında; Maussolleion'un doğusunda yer aldığı ileri sürülür. Modern yerleşimin altında kalmıştır [Bean 2000:105]. Bugünkü Hamam Caddesi'nde ele geçen bulgulardan yola çıkılarak; kentin ana agorasının; Tepecik Camii'nin bulunduğu alanda olduğu düşünülmektedir [Çalışlar 1999:59]. Tiyatro: Bodrum-Turgutreis yolu üzerinde; Göktepe'nin yamacında yer alır. Caveanın alt sıraları günümüze ulaşmış; ancak sahne binası korunamamıştır [Bean 2000:107]. Hellenistik dönem özellikleri gösteren tiyatro araştırmacılara göre MÖ 4. yüzyılda inşa edilmiş olmalıdır [Çalışlar 1999:65]. Restore edilmiş durumdadır. Stadion: Kentin kuzeydoğusunda yer alır. Bodrum'un dışındaki sanayi sitesinin altında olduğu söylenmektedir [Çalışlar 1999:58]. Yapıya ait bazı tribünler ortaya çıkarılmıştır. Antik yapının yaklaşık 200 m uzunluğunda olduğu düşünülmektedir [Çalışlar 1999:65]. 2006 yılında Stadiumun konumu artık kesin olarak belirlenmiştir. 19. yüzyılda bu alanın bir teras olabileceği düşünülmüştür. Geç Roma Dönemine tarihlenen yüzlerce metre uzunluğunda ve pek çok devşirme taşla örülmüş bir istinad duvarının bulunduğu bu alanda ayrıca konutlar ve mozaiklere rastlanmıştır. Devşirme malzeme arasında büyük olasılıkla stadiuma ait mermer sıralar yer alır. Son yıllarda yeni yapılaşma için açılan çukurlarda yerinde bulunan stadium sıraları ortaya çıkarılmıştır. Bunların çoğunun ön yüzlerinde yazıtlar ile aslan ayaklı sandalye bacaklarını betimleyen dekoratif amaçlı oyma bezekler vardır. Yapının planı eski kent yerleşiminin ızgara planını izlememekte ve yeni yapılaşma stadiumun oturduğu özgün eğimin anlaşılmasını olanaksız hale getirmektedir [http://cat.une.edu.au/page/halikarnassos; 16.11.2009, 10:51]. Kütüphane: Ele geçen bir yazıtta; MS 127'de Gaius Iulius Longianus'un eserlerinin devlet tarafından kurulmuş olan kütüphane ile kentteki diğer kütüphanelere konulduğu anlatılmıştır. Söz konusu kütüphanenin eldeki yazıtlara dayanarak MS 2. yüzyılda kurulmuş olabileceği öne sürülmüştür [Yıldız 2003:285]. Gymnasion: Ele geçen yazıtlara (MÖ 280-250) göre Diodotos adlı bir vatandaş gymnasionun inşasına 10 bin drahmi bağışlamıştır. Diğer vatandaşların yaptıkları bağışlar yeterli olmayınca bir defa daha para vermiş ve sonunda gymnasion inşası bittiğinde bronz bir heykeli ile altından bir çelenk yapının içine yerleştirilmiştir [Yegül 1992:8]. Yapıya ait olduğu düşünülen 30 sütunlu bir stoa dışında hiçbir iz bulunamamıştır. Stoanın 60 m uzunluğunda olduğu tespit edilmiştir [Çalışlar 1999:63-65]. Tapınak/Kutsal Alan: Demeter ve Kore Tapınakları: Bugünkü Maya Oteli ile Turgutreis Caddesi arasında yapılan kazılarda bu iki tapınağa ait kalıntılara rastlanmıştır. Yüzlerce pişmiş toprak figürin ve kandil ele geçmiştir. Buluntular Maussollos dönemi öncesine tarihlenir [Çalışlar 1999:65]. Aphrodite ve Hermes Tapınağı: Her ikisi de Bardakçı Koyu'nda yer alır. Bugünkü deniz seviyesinin altında oldukları anlaşılmıştır. Henüz herhangi bir kazı yapılmamıştır [Çalışlar 1999:62]. Apollon Tapınağı: Maussollos'un sarayının olduğu yarımadada yer aldığı düşünülür. Erken Klasik Dönem'e aittir. Ares Tapınağı: Göktepe'nin doğu yamacında geniş bir platformda Ares Kutsal Alanı'nın yer aldığı düşünülür. Teras duvarlarındaki taş işçiliği Hekatomnos dönemi mimarisine uygundur. Maussolleion terasında olduğu gibi 105 m genişliğinde olan teras yapının MÖ 4. yüzyılda inşa edildiğini gösterir [Pedersen 1988:360]. Kentin ızgara planına uygundur. İon düzenindeki tapınak beyaz mermerden inşa edilmiştir. Tapınakta yer alan ve Timotheos ya da Leochares tarafından yapıldığı düşünülen Ares heykelinin baş; ayak ve elleri mermerden; diğer kısımları ise tahtadan yapılmıştır. Bugün tapınak ve içindeki heykelden geriye British Museum'da sergilenen anthemion kuşaklı bir sütun dışında hiçbirşey kalmamıştır [Çalışlar 1999:62; krş. Bean 2000:104-105; Bean; Vitruvius'un verdiği bilgilerle Göktepe'nin doğusundaki alanın örtüşmediğini belirtir]. Salmakis Tapınağı ve Çeşmesi: Her iki yapıdan da iz yoktur. Eski Türk arsenalinin yer aldığı burunda olduğu düşünülmektedir. Arsenal Burnu'nun yakınında; limanda tatlı bir su kaynağının; Salmakis Çeşmesi'ni beslediği düşünülmüştür [Bean 2000:105]. Henüz kazı yapılmadığından kesinlik kazanmamıştır [Çalışlar 1999:62]. Konut: Kentin batısında yapılan kazılarda kaliteli taban mozaiklerine sahip Hellenistik Dönem'e ait bir ev ortaya çıkarılmıştır [Çalışlar 1999:65-66]. Nekropolis/Mezar: Mezarlara çeşitli yerlerde rastlanmaktadır. Göktepe'nin zirvesine yakın bir yerde bir grup kaya mezarı vardır [Bean 2000:107-108]. Bundan başka esas iki nekropolis alanı Myndos Kapısı ile Mylasa Kapısı yakınlarında yer alır. Yapılan incelemelerde bu mezarların hayvan kabartmalı oldukları anlaşılmıştır [Çalışlar 1999:66-67]. Yol yapımı sırasında bulunan bir mezarın da Karya Kraliçesi Ada'ya ait olduğu düşünülmüştür [Çalışlar 1999:67]. Kentin içinde yapılan bir temel hafriyatı sırasında bulunan bir oda mezarda 1.62 m boyunda bir kadın iskeleti ile bir kadın tacı ve altın bilezikler ele geçmiştir. İskelet üzerinde yapılan çalışmalar 44 (±6) yaşlarında olduğunu; sağlıklı bir yaşam sürdüğünü; birden fazla doğum ya da düşük yaptığını ve MÖ 4. yüzyıl ortalarında yaşamış olduğunu gösterir. Kafatasının etlendirilmesinden sonra Priene'deki Athena Polias Tapınağı'nın pronaosunda bulunan kraliçe Ada büstüne oldukça benzediği gözlenmiştir. Bu nedenle araştırmacı; kadın iskeletinin kraliçe Ada'ya ait olduğu görüşündedir [Alpözen 1994:96]. Maussolleion: MÖ 377-353 yılları arasında satrap olan Maussollos için yaptırılmış bu anıt mezarın inşasına büyük olasılıkla MÖ 370-365 yıllarında başlandığı; MÖ 350'de; Maussollos'un eşi ve aynı zamanda kızkardeşi olan Artemisia'nın ölümünden kısa bir süre sonra bitirildiği düşünülmektedir [Waywell 2000:98]. Antik dünyanın yedi harikasından biri olan Maussolleion; Pytheos ve Satyros tarafından inşa edilmiştir. Çalışmalarını içeren raporları kayıptır [Vitrivius 7; 12-13; Jeppesen 2002:43]. Maussolleion'un MS 12. yüzyıla kadar sağlam bir şekilde durduğu; aynı yüzyılda gerçekleşen bir depremle yıkıldığı ve mimari elemanlarının 15. yüzyılda Rhodos Şövalyeleri tarafından Aziz Petrus Kalesi'nin inşasında kullanıldığı bilinmektedir. Kazılarla ortaya çıkarılan mimari parçaların ve heykeltıraşlık eserlerinin hepsi tahrip olmuştur [Jeppesen 2002:24-25]. Maussolleion; limanın biraz yukarısında; yaklaşık dörtgen planlı düz bir alan üzerinde yer alır. Temenosun ölçüleri yaklaşık 105x242.5 m'dir. Maussolleion; peribolosun kuzey kenarına oldukça yakındır [Waywell 2000:98; 107; 112]. Mezar anıtı inşa edilmeden önce tüm alan temel taşları ile düzeltilmiştir [Jeppesen 2000:9]. Temel taşları yeşilimsi tüf taşındandır [Jeppesen 2000:11]. Dörtgen alanı çevreleyen galerinin (araştırmacılar tarafından aşağı galeri olarak tanımlanmıştır); Maussolleion'daki mezar odasının yeraltından sızan suyun birikmesini önlemek amacıyla düzenlendiği tespit edilmiştir. Ortalama 1.6 m yüksekliğindeki bu galerinin çeşitli noktalarda girişleri mevcuttur [Jeppesen 2000:34-36; 90]. Plinius'un verdiği bilgilere göre dörtgen planlı olan yapı yüksek bir kaide üzerinde yer alan kısa kenarlarda 9; uzun kenarlarda 11 sütun ile çevrili bir mekandan oluşur [Plinius 36; 30]. Sütunların üzerindeki çatı 24 basamaklı piramit şeklindedir. En tepede bir quadriga vardır. Yapının yüksekliği 140 ayak; çevresi ise 440 ayaktır. Sütun yüksekliği 37.5 ayaktır. Kazılarda ele geçen İon sütun başlığının gösterdiği gibi podiumun üzerindeki sütunlar İon düzenindedir [Waywell 2000:107]. Maussolleion'un temel bloklarının bazıları yapının güneybatı ve kuzeydoğu köşelerinde in situ ele geçmiştir [Waywell 2000:102; 114-115]. Buna göre yapının kaidesinin yaklaşık 38x32 m ölçülerinde olabileceği ortaya çıkar. Yapılan araştırmalar sonucunda [Jeppesen 2002:43-54] Maussolleion'da kullanılan ayak ölçüsünün 32 cm olduğu kabul edildiği takdirde Plinius'un verdiği toplam 440 ayaklık çevre ölçüsü yaklaşık 38x32 m olarak tespit edilen ölçüye uymaktadır. Bu durumda uzun kenarın 120; kısa kenarın da 100 ayak olması gerekir [Waywell 2000:115]. Aziz Petrus Kalesi'nde bulunan tam bir arşitrav kirişinin yaklaşık 3 m olması ve Plinius'un verdiği bilgiler de göz önüne alındığında; podiumun üzerinde yer alan ve 11x9 sütunlu olan mekanın yaklaşık 32x26 m ölçülerinde olabileceği ortaya çıkar. Podiumun; her kenarda 3 m kadar içeri girmek suretiyle basamak oluşturduğu anlaşılmıştır [Waywell 2000:115]. Yapılan analizler sonucunda krepidoma; podium kornişi ve stylobat gibi yerlerde paros mermeri kullanıldığı saptanmıştır [Jeppesen 2002:73]. Çatı piramidi: 24 basamaklı olan çatının her bir basamağı yaklaşık 30 cm yüksekliğindedir. Ele geçen basamak taşlarına dayanarak dört ayrı basamak ayırt edilebilmiştir [Jeppesen 2002:97-108]. Maussolleion'un yüksek bir podium üzerinde oluşu Lykia etkisini; sütunlu mekana sahip oluşu Yunan etkisini; çatısı ise Mısır etkisini yansıtır. Kaidenin ve çatının basamaklı olması ise Pers mezarlarını anımsatması açısından ilginçtir. Farklı kültürlere ait öğeleri içinde barındırmasıyla önem kazanan bir yapıttır. Heykeltıraşlık Bezeme: Maussolleion'un; dünyanın yedi harikasından biri olmasının en büyük nedeninin frizleri olduğu düşünülür [Bean 2000:100]. Yapının dört bir yanı kabartma frizlerle süslenmiştir. Burada çalışan heykeltıraşlardan Leokhares batı kenar; Bryaksis kuzey kenar; Skopas doğu kenar; Timotheos ise güney kenardaki kabartmaları işlemiştir. Tepedeki quadrigayı yapan ve adı Pythis olarak geçen kişi büyük olasılıkla Pytheos'tur [Waywell 2000:101; Plinius 36; 30-31]. Heykeltıraşlık eserlerinde farklı tipte beyaz mermer kullanılmıştır. Yapılan teknik analizler sonucunda at arabası frizinde; quadriga atları ve çatı aslanları ile beraber serbest duran heykellerde Pentelikon mermeri kullanıldığı; Maussollos ve Artemisia gibi anıtsal heykellerin Parthenon'un büyük alınlık heykellerindekilerle benzer isotop oranlarına sahip oldukları anlaşılmıştır. Diğer parçalara ait mermer malzemenin ise Küçük Asya'nın çeşitli yerlerindeki mermer ocaklarından getirtildiği düşünülmektedir [Jeppesen 2002:25-26]. Podium kaidesinde savaşan figürler doğal ölçülerde betimlenmiştir [Waywell 2000:116]. Amazonomakhia Frizi: Podium ile peristyl arasındadır. Sadece dörtte biri iyi korunarak günümüze gelebilmiştir. Frizin orijinal olarak 116 m uzunluğunda olduğu ve yapıyı çevrelediği düşünülür [Waywell 2000:115-116]. At arabası frizi: Sütun sırasının arkasındaki duvarın üst kısmında olduğu düşünülür [Waywell 2000:116]. Ön yüzlerden birinde Theseus'un maceraları 6 blok üstünde betimlenmiş olmalıdır. Bunlar arasında Skiron ve Theseus'un olduğu blok dışında; Periphetes; Sinis; Krommyon'daki yaban domuzu; Eleusis'deki Kerkyon ve Atina yakınlarındaki Damastes ile yaptığı dövüşler vardır. Diğer ön yüzde ise Herakles'in işlerinden bazılarının betimlendiği düşünülmüştür [Jeppesen 2002:95]. Kentaromakhia Frizi: Quadriganın kaidesinde; Kentaroslar ile Lapithler'in savaşının betimlendiği bir friz olduğu ileri sürülmüştür. Bu frizden geriye sağlam tek bir blok dışında önemli bir parça kalmamıştır [Jeppesen 2002:69]. Bunun nedeni; yerden yaklaşık 45 m yüksekte ve dolayısıyla kötü hava şartlarına açık bir durumda olmasıyla açıklanmaktadır [Jeppesen 2002:70]. Yapılan incelemeler sonucunda frizin 14 bloktan ibaret olabileceği ve quadriga platformunun doğrudan friz üzerinde durduğu sonucuna varılmıştır [Jeppesen 2002:69-70]. Quadriga: Yapı girişinin doğuda olduğu göz önünde bulundurularak quadriganın da bu yöne doğru baktığı düşünülür. Agoranın da doğuda olduğu sanılmaktadır [Jeppesen 2002:62]. Plinius'un verdiği ölçülerden (5 ayak) yola çıkarak quadriganın; 160 cm uzunluğunda olduğu düşünülen bir kaide üzerinde durduğu ileri sürülmektedir. Kaideye ait parçalar hem eski hem de yeni kazılarda ele geçmiştir [Jeppesen 2002:62-63]. Waywell; quadrigadaki atların; arka ayağın boyutlarına dayanarak Asya tipi iri yapılı; koşum atları olduklarını ileri sürmektedir [Jeppesen 2002:64]. Quadriganın içinde olasılıkla Maussollos ve Artemisia'nın durduğu düşünülür. 6 parmaklı tekerleği ile at arabası frizinde yer alan 4 parmaklı tekerlekli hafif arabalardan farklıdır. Bu özelliği ile Asur ve Persler'in; savaş ve avda kullandıkları krali arabalara benzer [Jeppesen 2002:68]. Peristilin içindeki tavan kasetlerinde Theseus'un kahramanlıkları ile ilgili betimler vardır. İon sütunlarının taşıdığı saçaklıkta ise herhangi bir friz yoktur [Waywell 2000:116]. Bağımsız Heykeller: Yapının podiumunun birkaç kademeli ve bu kademeler üzerinde bağımsız heykellerin yerleştirilmiş olabileceği düşünülür. Söz konusu heykellere ait mavi kireçtaşından kaide parçaları kazılarda ortaya çıkarılmıştır. Bu parçalar silmeli cephe kenarlarına sahiptir. Yapılan incelemeler heykellerin; podium duvarına çok yakın yerleştirildiklerini ortaya koymuştur. Mavi rengin; podiumun bazı kısımlarında kullanıldığı ve yapının geri kalan yerlerindeki beyaz mermer ile tezat oluşturduğu düşünülür [Waywell 2000:115]. Maussollos ve Artemisia olarak adlandırılan iki bağımsız heykelin yapının neresinde durduğu bilinmemektedir. Ayrıca bu heykellerin söz konusu kişilere ait olduklarını gösteren herhangi bir kanıt da yoktur [Waywell 2000:116]. Akroterlerin; mitolojik olayları betimleyen heykel grupları şeklinde oldukları düşünülmüştür. Ele geçen heykeltıraşlık buluntularından Apollon ve bir gence ait olan parçaların Niobe'nin çocuklarının öldürülüşü ile ilgili olabileceği ileri sürülmüştür [Jeppesen 2002:111-117]. Aslan heykellerinin; çatı kaidesinde yer aldığı düşünülmektedir [Waywell 2000:116]. Dörtgen alanın batı kısmında yer alan ve mezar odasının girişine yönelen "Batı Merdivenleri" yaklaşık 8.6 m genişliğindedir. Anakaya oyularak oluşturulmuş 11 basamaklı merdivenin alt kısmı kiltaşı; üst kısmı ise daha sert olan kumtaşından yapılmıştır [Jeppesen 2000:37-39]. Bu merdivenlerin Maussollos'un cenazesi için yapıldığı düşünülür [Waywell 2000:113-114]. Mezar odası girişinin önünde yeşilimsi tüf taşından dikdörtgen bir platform vardır. Girişi kapayan büyük bloğun yerleştirilmesi esnasında; altta sağlam bir zemin oluşturmak amacıyla yapılmıştır. Platformun altından mezar odasına giden bir kanal geçer [Jeppesen 2000:61]. Söz konusu kanal; yaklaşık 45x25 cm ölçülerindeki bronz bir ızgara ile kapatılmıştır. Izgaranın bir kenarında; küçük deliklerin bulunduğu yuvarlak bir alan vardır. Newton tarafından ortaya çıkarılan ve günümüzde British Museum'da korunan bu bronz ızgara parçasının; yatay bir şekilde kanala yerleştirilerek hem suyu süzme hem de istenilmeyen maddeleri biriktirme işlevi taşıdığı anlaşılmıştır [Jeppesen 2000:62]. Mezar odası; Maussolleion'un kuzeybatı köşesine doğru yerleştirilmiştir. Bu özellik; mezar hırsızlarına karşı alınmış bir tedbir olabilir. Aynı zamanda söz konusu yerde bulunan ve muhtemelen Halikarnassos Kraliçesi I. Artemisia'ya ait olan bir mezar ile bağ kurmak istenmiş olabileceği de öne sürülmektedir. Maussolleion terasının güneybatı köşenin yakınında Maussolleion'un temelleri arasında yer alan merdivenler daha önceden de önemli mezarların varolduğuna işaret eder [Waywell 2000:112-113]. Aynı zamanda Arkaik ya da MÖ 5.yüzyıla ait olduğu düşünülen malzemeye dayanarak Maussolleion'un bulunduğu yerde daha eski mezar ve kanal sisteminin olduğu düşünülmüştür [Zahle 1978:534]. Mezar girişinin hemen önünde; batı kesimde bir kurban yeri saptanmıştır [Hojlund 1981:23]. Kazılar; mezar girişinin önündeki taş yığınının altındaki çeşitli hayvan kemiklerini ortaya çıkarmıştır [Hojlund 1981:40]. Taş yığınının açık gri renkte tüf kumtaşı olup Maussolleion'un altındaki ve etrafındaki anakayadan elde edildiği ve mezara giden merdivenlerle aynı genişlikte olduğu gözlenmiştir [Hojlund 1981:45]. Yığının altında; Maussollos'un gömülmesinin ardından düzenlenen tören ile ilgili olarak koyun; keçi; dana; öküz; tavuk; güvercin ve kaz kemikleri ile yumurta kalıntıları bulunmuş ve törende yiyecek sunusu yapılmış olduğu anlaşılmıştır. Ölen kişinin ruhu için yapılmış olan bu tören Yakın Doğu kültürünün özelliklerini yansıtmaktadır [Waywell 2000:114]. Mezar odasının girişini kapayan büyük blok da yeşilimsi tüf taşındandır. 208.7 cm uzunluğunda; ortalama 136 cm genişliğindedir. Taşın arka kısmı koridora bakacak şekilde yerleştirilmiştir. Ön kısmı uçlu bir keski aleti ile kabaca düzeltilmiştir. Bu blok Newton tarafından in situ olarak bulunmuş ve bronz kenetlerle alttaki iki mermer blok üzerine oturtulduğu görülmüştür [Jeppesen 2000:63]. Aynı şekilde taş bloğun üzerinde de bronz yuvalar açılmıştır. Ancak bunlar mezar hırsızları tarafından çıkarılmış olmalıdır. Taş blokta görülen kırıklar; şövalyeler ve mezar hırsızları tarafından yapılmış olmalıdır [Jeppesen 2000:64-66]. Büyük bloğun oturtulduğu kapının; üzerindeki mimari örgüyü taşıyabilmesi için; oldukça büyük bir lentoya sahip olduğu düşünülmektedir [Jeppesen 2000:71]. Taş bloğun kapattığı geçidin doğusunda koridor; bir ön oda ve esas mezar odası yer alır. Anakayaya oyularak yapılmış bu mekanların duvarları yeşil tüf taşındandır. Üzerleri bindirme tonozla örtülüdür. Koridorun yüksekliği de taş blok ile aynı olmalıdır. Kuzey ve güney yüzleri kayaya oyulmuş ve mermerle kaplanmış; üzeri büyük bir ihtimalle beşik tonozla örtülmüştür [Jeppesen 2000:72; 95]. Koridorun sonunda; ön odaya geçiş veren mermer bir kapıya ait parçalar ele geçmiştir. Eşik de beyaz mermerdendir. Kapıya ait parçalar detaylı bir şekilde incelenmiş ve restitüsyonu yapılmıştır [Jeppesen 2000:74-87]. Ön oda yaklaşık 2.34x2.40 m ölçülerindedir. Yan duvarlardaki nişlerde olasılıkla ölü ile ilgili adakların durduğu düşünülür. Ancak ön odanın inşa edilmesinin esas amacının koridorun sonunda hem genişlik hem de yükseklik açısından daha çok alan yaratmak olduğu ileri sürülmüştür. Ayrıca mezar odasına geçiş veren yerde büyük olasılıkla anıtsal bir kapı olabileceği düşünülür. Esas mezar odası 6.25x6.8 m ölçülerinde büyük bir odadır. Anakayaya oyulmuştur. Mezar odasının temelini oluşturan mermer bloklar birbirine kenetlerle bağlanmıştır. İçlerinden sadece birkaçı in situ ele geçebilmiştir. Ölçüleri açısından Krali Makedon mezar odaları ile kıyaslanmaktadır. Yüksekliğinin 3.5-4 m olabileceği belirtilmektedir. Kaunos'daki kayaya oyulmuş anıtsal oda mezarlarında görülen kapıların yerinden oynatılabilir taş bloklarla kapatıldığı tespit edilmiştir. Benzer bir durumun; Maussollos'un ölümü ile Artemisia'nın ölümü arasında geçen süre içinde uygulanmış olabileceği düşünülmektedir. Ancak Artemisia'nın ölümünden sonra mezar odasına giden geçiş dışarıdan büyük blok ile kapatılmıştır [Jeppesen 2000:88-96]. En eski Mısır piramitlerindeki mezar odaları da beşik çatı ile örtüldüğü bilinir. Minos ve Myken uygarlıklarında da yaygın olarak kullanılmıştır. Ayrıca Halikarnassos yakınlarındaki Torba'da da benzer bir uygulama tespit edilmiştir [Jeppesen 2000:96]. Diğer: Halikarnassos territoriumu içinde olduğu anlaşılan miltaşı Bodrum'a 15 km uzaklıktaki bir inşaat şirketinin deposunda ihbar üzerine ele geçirilmiştir. Üzerinde Roma Dönemi'ne ait iki ayrı yazıt vardır. Her ne kadar taşın sağ tarafı neredeyse tamamen aşınmış olsa da yazıtta adı geçen proconsul Lollianus Gentianus'un MS 201'de prokonsüllük yaptığı anlaşılmıştır. Yazıtta Septimus Severus; Caracalla; Geta ve Iulia Domna'nın isimleri geçmektedir. Aynı taş ikinci defa Tetrarkh'lar Dönemi'nde miltaşı olarak kullanılmıştır. Üzerindeki bilgiler MS 308 yılına işaret etmektedir [Varinlioğlu 2000:235].
Yorum ve tarihleme:


Liste'ye